Б. Мөнхжингийн “Монгол охидын сарын тэмдэг анх ирэх нас менархи ба түүнд нөлөөлөх хүчин зүйл (Улаанбаатар хотод амьдарч буй охидын жишээн дээр)” өгүүллийг багш М.Эрдэнэ (PhD, МУИС-ийн Археологи, Антропологийн тэнхимийн профессор)-ээр удирдуулан бичиж, Эрдмийн хэлхээ эрдэм шинжилгээний сэтгүүлийн XIV ботийн 209-225 дугаар талд хэвлүүлсэн байна. Энэхүү өгүүлэлд анхны сарын тэмдэг ирэх насны өөрчлөлт нь зөвхөн тоон үзүүлэлт бус охидын амьдралын чанар, эрх, боловсрол, эрүүл мэнд, бие даах чадварт нөлөөлөх өргөн цар хүрээтэй үзэгдэл болох талаар судлахыг зорьжээ.

О. Шинэбаяр доктор тус лекцийг дараах байдлаар дүгнэлээ. Үүнд: Хэлний нэгжүүдийн хоёрдмол утгыг сэтгэц хэл шинжлэл, үүсгүүр хэл шинжлэл, компьютер хэл шинжлэлийн талаас утга, үүрэгтэй холбон судлах нь онол, хэрэглээний чухал ач холбогдолтой. Мөн туршилт авиа зүйн аргаар ч үүнийг шинжлэн загварчилж сургуулийн хэлзүй, судалгааны эргэлтэд оруулах нь албан хэрэг, хуулийн төсөл боловсруулах явцад эргэлзээт буюу тодорхойгүй утга, мэдээлэл гарахаас сэргийлэх сайн талтай. Хэлний бүх нэгжид олон утгын тогтолцоо бий. Олон утга гэж ерөнхийд нэрлэж байгаагийн учир салаа, олон, хоёрдмол, ижил, нэмэлт, хамсал, утгын хүрээг багтааж байгаад оршиж байна. Өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлалын инвариант загвар, түүний хэлэхүйд илрэх, олон хувилбарыг гаргаж зөв оновчтой тодорхойлох дорвитой судалгаа үгүйлэгдэж байна. Ийм үзэгдлийн шинжлэхдээ сан бүрдүүлж агуулга, хэлбэр, тоо болон чанарын  судалгаа хийх нь үр дүнтэй. Судалгааны үр дүн болсон загварчлал, тогтолцоо, хэв шинжийг магадлан шинжлэхүй, хууль шүүх,  албан хэргийн найруулга, сургалтад хэрэглэж болох юм.

"ОЮУТАН СУДЛААЧ" тэтгэлэгт хөтөлбөрт хамрагдсан судлаач оюутан Та бүхнийг спорт өдөрлөгт хүрэлцэн ирэхийг урьж байна.

Судлагдахууныхаа тухай ойлголтыг товч бөгөөд тодорхойгоор дараах байдлаар тайлбарлан өгүүлсэн нь авууштай. Жишээлбэл, домог зүйн загварын тухайд эртний дорно дахины улсууд болон монголчуудын дунд ертөнц, газар дэлхий, хүний үүслийн домог голдуу тохиолддог бөгөөд “бүтээл туурвилын”, “хувьсал хөгжлийн” гэсэн хоёр үндсэн загвартай. “Бүтээл туурвилын” домог зүйн загвар нь дэлхий ертөнцийг ямар нэгэн ер бусын төрөлхтөн буюу бүтээгч тэнгэр, туурвигч баатар, аугаа ид шидтэн бүтээсэн гэдэг. Харин “хувьсал хөгжлийн” загвар нь дэлхий ертөнц анхны тодорхойгүй төлөв байдал буюу эмхгүй юм, түнэр харанхуй, нэлий далай зэргээс аажимдаа хэлбэржих төлөвт шилжсэн гэж үзүүлдэг бөгөөд домгийн өгүүлэмжүүдээ энэ хоёр загварт ангилан хуваана гэх мэт дөрвөн улсын есөн өөр өгүүлэмж бүхий домгуудыг ямар байдлаар, аль үүднээс судлах тухайгаа онолын хувьд нарийн, тодорхойлолтын хувьд оновчтой, ойлгомжтой өгүүлжээ. Гагцхүү дээр дурдсан домог зүйн загварыг тайлбарлаад зогсохгүй домгийн өгүүлэмжийн дүр, дүрслэлийн тухайд нэмэн дурдсан байна.

Судалгаанд торгууд аялгууны [a], [a:], [æ], [æ:] эгшиг авиаг авч, тэдгээрийн формантын давтамж (F1, F2)-ийг хэмжиж хэлний байрлал, авианы ялгааг тогтоохыг зорьжээ. Судлаачид торгууд нутгийн 4 авиалагчаас авсан үгийн бичлэгийг Praat программ ашиглан задлан шинжилж, эдгээр эгшиг авианы авиа зүйн шинжийг тодорхойлсон байна.

Ч.Өнөрзаяагийн энэхүү өгүүлэл нь энэ чиглэлийн судалгааг өргөжүүлэхийг зорьж, дорно дахины толь бичгийн уламжлал тэр дундаа Манж Чин улсын үеийн толь бичиг түүний монгол хэлэнд үзүүлсэн нөлөөллийг тодорхой нэгж “Хөгжмийн зүйл”-ийн хүрээнд авч үзжээ. Мөн өмнө нь төдийлөн судлагдаж байгаагүй энэхүү толийг судалгааны эргэлтэнд оруулснаараа чухал ач холбогдолтой ажил болсон байна.

Тус лекц-ярилцлага 2026 оны 3 дугаар сарын 25-ны лхагва гаргийн 18:00-20:00 цагт Антоон Мостаэрт Монгол Судлалын Төвд болно.

Нэгдүгээрт, тус судалгааны ажлын хүрээнд оюутан судлаач Г.Энхжин орчин цагийн монгол хэлний ярианы хэлний авианы өөрчлөлтийг авч үзэхдээ авианы хувьслыг хураах, хэмнэх, сулран гээгдэх хэмээн ангилан авч үзсэн нь судалгааны ажлын шинэлэг тал юм. Гэвч судалгааны ажлын судлагдсан байдлыг бичээгүйн улмаас шинэлэг талыг тодруулахад дутагдалтай. Хоёрдугаарт, зөв бичгийн дүрмийг нягт баримталж, эрдэм шинжилгээний найруулгад тулгуурлан бичсэн нь давуу тал болно. Иймээс Г.Энхжингийн “Орчин цагийн ярианы хэлний авианы өөрчлөлт” хэмээх судалгааны ажлыг дүгнэсний үндсэнд удаах санал зөвлөмжийг тусгаж байна.

Acta historica mongolici Tom XXVI Fasc 1-8

 2024-2025 оны хичээлийн жилд тус тэтгэлэгт хөтөлбөрт МУИС-ийн Шинжлэх Ухааны Сургууль (ШУС)-ийн Хүмүүнлэгийн ухааны салбар (ХУС)- ын Монгол хэл, хэл шинжлэлийн тэнхим, Утга зохиол, Урлаг судлалын тэнхим, Антропологи, археологийн тэнхим, МУБИС-ийн Монгол хэлний тэнхим, Утга зохиолын тэнхимийн 20 орчим оюутан хамрагдаж, судалгааны ажлаа удирдагч багш нарын удирдлага болон АМТ-ийн арга зүйн ерөнхий зөвлөмжийн дагуу амжилттай хийж гүйцэтгэлээ. 

Scheut at China's edge The Sino- Mongolian Frontier, 1865-1955 : боть: 11